Eğitim ve öğretimi konuşurken çoğu zaman rakamlarla, sınavlarla, sistem başlıklarıyla oyalanıyoruz. Oysa asıl soru hâlâ masada duruyor:
Biz nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz?
Diploma mı, insan mı? Puan mı, merhamet mi? Not mu, karakter mi?
Bu sorulara dürüstçe cevap vermeden, mülakatı da tartışsak, atamayı da çözmeye kalksak, sosyal medyayı da yasaklasak hiçbir yere varamayacağız.
Eğitim: Başarıya mı, İnsana mı Hizmet Ediyor?
Eğitim ve öğretimi konuşurken çoğu zaman rakamlarla, sınavlarla, sistem başlıklarıyla oyalanıyoruz. Oysa asıl soru hâlâ masada duruyor:
Biz nasıl bir insan yetiştirmek istiyoruz?
Diploma mı, insan mı? Puan mı, merhamet mi? Not mu, karakter mi?
Bu sorulara dürüstçe cevap vermeden, mülakatı da tartışsak, atamayı da çözmeye kalksak, sosyal medyayı da yasaklasak hiçbir yere varamayacağız.
Sevginin Yanlış Hali: Şartlı, Sebebe Bağlı, Kullanışlı
Eğitimde en çok konuşmamız gereken yerlerden biri, sevgi dili. Çünkü sevgi eğitimin süsü değil, omurgasıdır. Ama sevgi kavramımızın kendisi problemli.
Üç tip sevgiden söz edebiliriz:
- Şartlı sevgi:
“Matematikten 100 alırsan seni severim.”
Çocuğun duyduğu cümle şudur: “Alamazsan sevilmeye değmezsin.”
Bu sevgi değil, pazarlıktır. - Sebebe bağlı sevgi (çünkülü sevgi):
“Seni seviyorum çünkü çok güzelsin.”
“Seni seviyorum çünkü doktorsun.”
Sebep ortadan kalktığında sevgi de biter. Çocuk da bunu sezgisel olarak anlar:
“Demek ki çirkinleşirsem, fakirleşirsem, başaramazsam sevilmeyeceğim.” - Rahmenli sevgi:
“Seni her şeye rağmen seviyorum.”
Notun düşse de, hata yapsan da, zor bir dönemden geçsen de…
Anne sevgisi buna en yakın olanıdır. Ve bu sevgiye en çok eğitimde ihtiyacımız var.
Biz ise çoğu yerde sevgi dili diye şartlı sevgiyi, not odaklı ilgiyi ve başarıya tapınmayı çocukların üzerine boca ediyoruz. Sonra da “Çocuklar neden mutsuz, neden huzursuz?” diye şaşırıyoruz.
Başarılı Çocuk mu, İyi İnsan mı?
Bugün toplumda en fazla alkış alan cümleler şunlar:
“Benim oğlum doktor.”
“Kızım hukuk bitirdi.”
Peki, şu soruyu ne kadar soruyoruz:
“Benim çocuğum yaşlı görünce yer veriyor mu?”
“Yolda düşen birini görünce elinden tutuyor mu?”
“Evde, sokakta, işte adaletli ve merhametli mi?”
Bir tarafta notları çok yüksek ama yaşlı bir insana yer vermeyen “başarılı çocuklar”; diğer tarafta dersleri vasat ama ihtiyaç sahibini görünce dayanamayan, çantayı taşıyan, gönül alan “başarısız” çocuklar…
Gerçekten hangisi başarısız?
Benim kanaatim şu:
Başarılı insan – başarısız insan yoktur. Yanlış yönlendirilmiş, yanlış yere itilmiş insan vardır.
Allah hiçbir insanı yeteneksiz yaratmaz; tüm yetenekleri bir kişiye vermez, birini de tümünden mahrum bırakmaz.
Problem çocuğun fıtratında değil, bizim göremeyen gözümüzde, keşfedemeyen eğitim sistemindedir.
Bursu Başarılıya, Krediyi Zengine: Merhamet Nerede?
Sistemin sevgi ve merhamet anlayışı da çoğu zaman bozulmuş durumda.
- Burslar kime veriliyor? Genellikle “başarılı” öğrencilere.
- Kredi ve imkânlar kime açılıyor? Zaten imkânı iyi olana.
Bankada da aynı mantık:
Durumu iyi olana, maaşı garanti olana kredi yağdır; gerçekten ihtiyacı olana “risk” de.
Oysa tam tersi olması gerekmez mi?
Eğitimde de tablo farklı değil.
İyi ezber yapabilene, sınavda parlayana, puanı yüksek olana ilgi, burs, destek;
öğrenmede zorlanan, evinde geçim sıkıntısı olduğu için derse odaklanamayan çocuk ise sistemin kenarına itilmiş durumda.
Biz merhameti kaybettikçe, eğitimimiz de insanlığını kaybediyor.
“Dünyaya Gelmek” Değil, “Aleme Doğmak”
Bir çocuk doğduğunda “Dünyaya geldi” diyoruz. Aslında o aleme geliyor.
Ama biz onu hızla daraltıyoruz:
- Dünya vatandaşı değil, sadece ülke vatandaşı yapıyoruz.
- Sonra bir şehir, bir semt, bir sınıf, bir etiketin içine sıkıştırıyoruz.
- Vize duvarları, milliyetçilik kalıpları, fırsat eşitsizlikleriyle onun dünyasını tıkıyoruz.
Öyle ki, “dünyaya geldi” dediğimiz nice insan, ömrü boyunca kendi köyünden, kendi mahallesinden başka hiçbir yeri göremeden, dünyayı tanımadan “dünyadan göçtü” diye anılıyor.
Oysa insanın hayat serüveni, dünya ile tanışma, hayatı anlama ve ahirete hazırlık yolculuğudur.
Eğitimin temel amaçlarından biri, bu yolculuğu anlamlı, adil ve insanca kılmak olmalı.
Mülakat: Sorun Mülakat mı, Mülakatçının Liyakatsizliği mi?
Gelelim çok tartışılan bir meseleye: eğitimde mülakat ve atama sorunu.
Benim buradaki temel ayrımım şu:
- Mülakat ilke olarak yanlış değil.
Bazı mesleklerde mülakat zorunludur. İmam seçerken, sanat alanı öğretmeni alırken, sınıfı emanet edeceğiniz öğretmenin iletişimini, sesini, duruşunu görmeden sadece yazılı sınavla hareket etmek de eksik olur. - Asıl problem, mülakatı yapanların liyakati ve adaletidir.
Mülakat komisyonuna oturanların kendisi liyakatle gelmemişse, siyasi veya kişisel referansla oradaysa, oradan çıkacak sonucun adil olmasını beklemek hayal olur.
Adalet duygusu zedelenen genç, atanamadığı için değil,
hakkının yendiğine inandığı için isyan eder.
“Benden düşük puan alan atandı, ben elendim” dediği noktada,
o gencin sadece mesleki geleceği değil, devlete güveni, hayata inancı da yara alıyor.
Mülakat tamamen kaldırılsın mı, kalsın mı tartışması elbette yapılabilir.
Ama hangi sistem olursa olsun şu üç ilkeye mecburuz:
- Liyakat
- Şeffaflık
- Adalet
Bunlar yoksa, adı mülakat da olsa, yazılı sınav da olsa, “sistem” de olsa sadece zulmün mekanizması olur.
Öğretmenin İtibarı: Özelde Asgari Ücret, Kamuda 60 Bin
Bir diğer acı tablo:
Özel okullarda, kurslarda, kolejde asgari ücretle çalışan binlerce öğretmen var.
Devlette 15–16 saat derse girip 60 bin lira alanla,
özelde 40 saat derse girip asgari ücret civarında maaşa mahkûm edilen öğretmenin yaşadığı uçurum, sadece bir ücret farkı değil, bir itibar kırılmasıdır.
Devletin, bakanlığın sadece kendi kadrolarını değil, özel kurumlarda çalışan öğretmenlerin asgari insani ve mesleki şartlarını da gözetmesi,
eğitimin bütünlüğü açısından zorunludur.
İlme itibar vermeden, ilim sahibine hürmet etmeden,
“Gençler bilime, eğitime yönelsin” demek sadece sloganda kalır.
Sosyal Medya: Başkalarının Kurgusunu İzlerken Kendi Hayatımızı Kaybediyoruz
Bir başka büyük dosya: dijital bağımlılık ve sosyal medya.
Türkiye’de 60 milyona yakın insan sosyal medyada;
haftalık ortalama 30 saatin üzerinde vakit harcıyor.
Günde 4–5 saat ekran kaydıran bir genç,
8–10 yılda uzmanlık düzeyinde birikim yapabileceği zamanı parmak ucunda tüketiyor.
Üstelik bu sadece zaman kaybı değil:
- Başkalarının kurgulanmış hayatlarını izlerken kendi gerçek hayatını ıskalıyor.
- Görünme, teşhir olma, “ben de buradayım” deme ihtiyacı, derin bir yalnızlığın üzerini süslü bir filtre gibi kapatıyor.
- Bilgi tüketiliyor ama bilinç oluşmuyor.
Sosyal medya kötü diye basıp kapatalım demiyorum;
ama şunu net söylemek zorundayız:
Kurduğumuz her teknolojik araç, bizi insanlığımızdan uzaklaştırıyorsa orada ciddi bir arıza vardır.
Eğitim Herkese mi? Evet – Ama Sadece Diploma Değil
“Herkese eğitim vermek zorunda mıyız?” diye soruluyor.
Formel (okul temelli) eğitimin düzeyleri tartışılabilir; herkes üniversite okumalı mı, kaç yıl okumalı gibi soruların teknik cevapları var.
Ama şundan kaçamayız:
- Her insanın öğrenme hakkı vardır.
- Eğitim fakülteleri, istihdamla uyumlu planlanmalıdır.
- Eğitim politikaları ile istihdam politikaları aynı masada konuşulmalıdır.
Öte yandan eğitim sadece okul binasıyla sınırlı değildir.
Evlilik masasında başlar, doğumla devam eder, musalla taşında bile bitmez.
Ev, sokak, iş yeri, mahalle… Hepsi birer gönül mektebidir.
Bilgi Değil Bilinç: İlim Tatile Çıkmaz
Velilere, öğretmenlere ve öğrencilere aynı anda söylemek istediğim birkaç cümle var:
- Eğitimde bilgi odaklı değil, bilinç odaklı bir yol seçmeliyiz.
- Çocuklarımızın aldığı notlardan çok, aldığı değerlerle ilgilenmeliyiz.
- “İyi bir meslek”ten önce, iyi bir insan olmayı hedeflemeliyiz.
- Yüreği sevgi dolu, merhametli, adalet duygusu güçlü, iyilik yapmayı dert eden bir evlat,
yüksek maaşlı ama zalim bir evlattan daha değerlidir.
Ve son cümle:
İlim tatile çıkmaz.
Diploma alınca bitmez, okul kapanınca durmaz, yaz gelince uykuya yatmaz.
Düşündüğümüz her an, sorguladığımız her yanlış, aradığımız her hakikat,
eğitimin gerçek devamıdır.
Belki de en büyük başarı,
çocuğumuzun karnesindeki rakamlar değil,
onun kalbindeki merhametin, dilindeki nezaketin, gözündeki adalet arayışının
hiç eksilmemesidir.
