Muharrem’den Kerbelâ’ya: Bir Hafıza ve Vicdan Yolculuğu
İnsan topluluklarını ayakta tutan yalnızca coğrafyaları, ekonomileri veya siyasi güçleri değildir. Asıl belirleyici unsur, onların ortak hafızaları ve bu hafızadan ürettikleri değerlerdir. Bu sebeple her medeniyet, kendi tarihinin dönüm noktalarını canlı tutmaya çalışır. Yahudiler Mısır’dan çıkışı, Hristiyanlar Hz. İsa’nın doğumunu, Çinliler binlerce yıllık takvim geleneklerini yaşatırken; Müslümanlar da tarihlerini Hicret ile başlatmışlardır. Çünkü Hicret, yalnızca bir göç değil; zulümden adalete, baskıdan özgürlüğe, korkudan umuda doğru gerçekleştirilen bir medeniyet yürüyüşüdür.
Muharrem ayı işte bu yürüyüşün başladığı zaman diliminin sembolüdür. Ancak Muharrem ayı denildiğinde Müslümanların zihninde yalnızca hicret değil, aynı zamanda İslam tarihinin en sarsıcı hadiselerinden biri olan Kerbelâ da canlanmaktadır.
Kerbelâ, sadece Hz. Hüseyin’in ve beraberindeki yetmiş iki kişinin şehit edildiği tarihî bir olay değildir. O, hak ile güç arasındaki gerilimin, adalet ile iktidar arasındaki mücadelenin ve vicdan ile çıkar arasındaki çatışmanın sembolüdür.
Kerbelâ’ya Giden Yol: Siyasi Bir Krizden Medeniyet Sınavına
Kerbelâ’yı doğru anlamak için onu yalnızca 10 Muharrem 61 (680) tarihinde yaşanan bir olay olarak değerlendirmek yeterli değildir. Bu hadisenin arka planında, Hz. Osman’ın şehadetiyle derinleşen siyasi krizler ve İslam toplumunda ortaya çıkan yönetim tartışmaları bulunmaktadır.
Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer ve Hz. Osman dönemlerinde hızla büyüyen İslam devleti, farklı kültürleri ve coğrafyaları bünyesine katmıştı. Ancak devletin büyümesiyle birlikte yönetim sorunları da büyüdü. Özellikle Hz. Osman’ın son dönemlerinde ortaya çıkan rahatsızlıklar, onun şehadetiyle sonuçlandı ve İslam toplumunda ilk büyük fitne dönemini başlattı.
Hz. Ali’nin hilafeti devraldığı dönem, istikrarın değil krizlerin dönemiydi. Cemel ve Sıffin savaşları, Müslümanların ilk kez birbirlerine karşı kılıç çektiği hadiseler olarak tarihe geçti. Bu süreçte Muâviye’nin Hz. Ali’ye biat etmeyi reddetmesi, siyasi ayrışmayı daha da derinleştirdi.
Aslında mesele yalnızca şahıslar arasında yaşanan bir iktidar mücadelesi değildi. Asıl problem, İslam toplumunda yönetimin hangi esaslara göre şekilleneceği meselesiydi. Hilafet bir emanet olarak mı sürdürülecekti, yoksa saltanata mı dönüşecekti?
İşte Kerbelâ’nın temelinde yatan soru buydu.
Hz. Hüseyin’in Tavrı: İktidar Talebi mi, Ahlaki Direniş mi?
Hz. Hüseyin’in hareketini anlamada yapılan en büyük hata, onun mücadelesini sıradan bir siyasi iktidar arayışı olarak yorumlamaktır.
Oysa tarihî kaynaklar, Hz. Hüseyin’in hareketinin temel motivasyonunun ahlaki ve dinî bir sorumluluk olduğunu göstermektedir. Nitekim kendisinin şu sözü bu konuda oldukça açıklayıcıdır:
“Ben bozgunculuk çıkarmak, üstünlük kurmak veya fesat yaymak için yola çıkmadım. Ben yalnızca dedem Muhammed’in ümmetini ıslah etmek için harekete çıktım. İyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak istiyorum.”
Bu ifade, Kerbelâ’nın özünü ortaya koymaktadır.
Hz. Hüseyin’in hedefi bir taht elde etmek değil, İslam toplumunda giderek normalleşen zulme karşı ahlaki bir itiraz ortaya koymaktı.
Nitekim Muâviye’nin ölümünden sonra yerine oğlu Yezid’in geçirilmesi, İslam tarihinde yönetimin saltanata dönüşmesinin en önemli kırılma noktalarından biri olarak değerlendirilmiştir.
Hz. Hüseyin, Yezid’e biat etmeyerek aslında şu mesajı vermiştir:
“Meşruiyet yalnızca güçten doğmaz. Adalet, ahlâk ve hakikat meşruiyetin temelidir.”
Kerbelâ’nın Evrensel Mesajı
Kerbelâ’yı yalnızca bir mezhep tartışmasının konusu hâline getirmek, onun taşıdığı evrensel mesajı gölgelemektedir.
Nitekim İslam düşüncesinde sıkça zikredilen:
“Her gün Aşura, her yer Kerbelâ”
ifadesi, Kerbelâ’nın tarih üstü boyutunu göstermektedir.
Bu sözün anlamı açıktır:
İnsanlık var oldukça zulüm ve adalet mücadelesi devam edecektir.
Bugün Filistin’de, Doğu Türkistan’da, Arakan’da veya dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan insanlık dramları düşünüldüğünde Kerbelâ’nın aslında bitmediği görülmektedir.
Kerbelâ bir mekân değildir.
Kerbelâ, mazlumun yanında durabilme cesaretidir.
Kerbelâ, güce rağmen hakkı söyleyebilmektir.
Kerbelâ, bedeli ne olursa olsun adaletten vazgeçmemektir.
Bu nedenle Muhammed İkbal’in şu değerlendirmesi son derece anlamlıdır:
“Eğer Hüseyin eğilmiş olsaydı, bugün insanlık özgürlük ve adaletin ne olduğunu bilemeyecekti.”
Mezhepler Üstü Ortak Vicdan
Kerbelâ’nın bir diğer önemli yönü, zamanla Sünni-Şii ayrışmasının merkezinde yer almasına rağmen aslında bütün Müslümanların ortak acısı olmasıdır.
Hz. Hüseyin, yalnızca belirli bir mezhebin değil, bütün ümmetin değeridir.
Nitekim tarih boyunca birçok Sünni âlim de Kerbelâ’yı büyük bir facia olarak değerlendirmiştir. İmam Gazâlî, İbn Kesîr ve İbn Hacer gibi isimler Hz. Hüseyin’e yapılan zulmü açık şekilde kınamışlardır.
Bu sebeple Kerbelâ’yı mezhepsel bir hesaplaşma malzemesine dönüştürmek yerine, onu ümmetin ortak vicdanı olarak okumak daha doğru olacaktır.
Çünkü Hz. Hüseyin’in mücadelesi belirli bir grubun değil, bütün insanlığın adalet arayışına hitap etmektedir.
Bugünün Kerbelâ’sı Nerede?
Kerbelâ’nın asıl önemi, geçmişte yaşanmış olması değil; bugün bize ne söylediğidir.
Eğer Kerbelâ yalnızca gözyaşı döktüğümüz bir matem günü olarak kalıyorsa, onun mesajını tam anlamıyla kavrayamamışız demektir.
Ancak bize;
- Güç karşısında hakkı savunmayı,
- Makam karşısında ilkelerden vazgeçmemeyi,
- Çıkar uğruna adaleti terk etmemeyi,
- Mazlumun yanında durmayı,
öğretiyorsa işte o zaman Kerbelâ amacına ulaşmış olur.
Modern dünyanın en büyük problemi güç ile hakikatin birbirinden ayrılmasıdır. Kerbelâ ise bize hakikatin güçten daha değerli olduğunu öğretmektedir.
Sonuç: Hüseyin’in Mirası
Muharrem ayı her yıl bize aynı soruyu yeniden sormaktadır:
“Hangi taraftayız?”
Gücün yanında mı?
Yoksa hakkın yanında mı?
Hz. Hüseyin’in Kerbelâ’da bıraktığı miras, yalnızca bir şehadet hatırası değildir. O miras, insanın onurunu koruyabilmesinin mümkün olduğunu gösteren ahlaki bir manifestodur.
Bugün Müslümanların Kerbelâ’dan alması gereken en büyük ders budur:
Haklı olmak yetmez; hakkın yanında durmak gerekir.
Çünkü tarih, yalnızca kazananları değil; hakikati savunanları da yazar.
Ve Kerbelâ, bunun en güçlü şahididir.
